ورود / عضویت
برای ورود یا ثبت‌نام شماره تلفن همراه خود را وارد کنید
1
علی رفیعی وردنجانی
۲ ماه پیش - ۳ دقیقه مطالعه

نقد کتاب وقتی نیچه گریست

   وقتی نیچه گریست گفت و گویی فلسفی-روانشناسانه میان علم و حقیقت است . اروین د . یالوم در این رمان قبل از این که به واکاوی وسواس و اثر آن در ضمیر ناخودآگاه انسان بپردازد بیشتر فلسفه را مورد پژوهش...

  

وقتی نیچه گریست گفت و گویی فلسفی-روانشناسانه میان علم و حقیقت است . اروین د . یالوم در این رمان قبل از این که به واکاوی وسواس و اثر آن در ضمیر ناخودآگاه انسان بپردازد بیشتر فلسفه را مورد پژوهش قرار داده . دکتر سپیده حبیب با آگاهی از مفاهیم درونی اثر ترجمه ای قابل ستایش ارائه داده است و به اصل رمان وفاداری مانده . بهتر است نقد این کتاب را اینگونه آغاز کنیم که آیا یک اثر داستانی می تواند بیان گر علم و فسلفه باشد ؟ مسلم است که فلسفه و علوم تجربی نیاز ویژه ای به توجه هنر برای بیان نظرات خود به جامعه دارند و استفاده از هنر هرچند آگاهانه برای توصیفات پژوهشی صورت گیرد باعث در سایه ماندن اصلیت موضوع خواهد شد . اما هرگز یک اثر نمی تواند همزمان داستانی و نظری باشد . نظر باید از چرخه شخصیت در داستان شکل بگیرد تا تاثیر مناسب را بر جای گذارد .

*مراقبه

آثار دنی دیدرو نیز یک گفت و گوی فلسفی میان غنی و فقیر است با این تفاوت عمده که مولف جنبه ادبی بیشتری خرج محتوای نظری خود می کند . «وقتی نیچه گریست» مصداق بارز سنگ بزرگی است که هرگز زده نمی شود . دکتری که از یک ناخودآگاه هیستریک رنج می برد ، در حرفه خود به موفقیت های بزرگی دست یافته و از محبوبیت برخوردار است ، با وجود آنکه همسر زیبایی دارد پس از گفت گو و نزدیک شدن به بیمارانش با آنان ارتباط احساسی برقرار می کند . مشخصا در رابطه ای که با مراجعین خانم برقرار می کند چنین ابژه ای دیده می شود که دکتر از نظر عاطفی شکستی درونی متحمل شده است که در او به صورت وسواس هیستریک نمود پیدا کرده . اگرچه همواره از احساس خود با وجود قسم طبابت و وفاداری به حرفه در برابر بیماران مراقبت می کند اما تاثیر آن احساس همواره در او رشد می کند . در این بین توسط یکی از مراجعین اش که خانمی روسی و زیبا است با نیچه آشنا می شود و ... . اول اینکه چرا دیالوم برای ایجاد یک مباحثه فلسفی در داستان نیچه را برگزیده و چرا رقیب خود را فروید انتخاب کرده است . با وجود این که حسادت هایی از سوی دکتر برویر نسبت به فروید و آینده حرفه ای او دیده می شود اما این حسادت ها درست در جایی که باید بال و پر بگیرند با گفت و گوهای بی نتیجه نیچه و دکتر برویر در نطفه خفه می شوند . جمله های تاثیر گذاری از نیچه نقل می شود که گویی این جملات تنها بر روی دکتر برویر اثری ندارند و خود این تاثیر ناپذیری سائقی است خطرناک . مسئله من با اصل این داستان است . دکتری که روش گفت و گو درمانی را انتخاب می کند چگونه از صراحت و بعضا صداقت دیگران استقبال به عمل نمی آورد . رمان هرچه جلوتر می رود مراقبه دکتر برویر با وجود پرده برداری از رازهای زندگی اش بیشتر می شود تا این که به پنهان کاری ختم می شود . 

*تثلیث عشق 

مهمترین اشاره داستان به یک عکس است . عکسی که در آن لو سالومه معشوقه دلفریب نیچه شلاق به دست با مرد دیگری و خود او ایستاده اند و هرکدام فکر نامشخصی دارند . «وقتی نیچه گریست» همه بار ادبی خود را مدیون تصویر سازی این المان است . از یک جایی به بعد داستان خسته کننده است ، نه برای یک کتاب خوان مشتاق ، بلکه برای خواننده ای که قبل از نشستن پای درس فلسفه و روشن فکری هدف سرگرم شدن داشته باشد . و اساس هنر این است . هنری که سرگرم نکند پذیرفته نمی شود . سرگرمی موجود در داستان باب میل عامه یک جامعه نیست و حتما خواننده باید سائق هایی از فلسفه و علوم روانشناسی داشته باشد تا لذت ببرد . این اتفاق به خودی خود در داستان رخ نمی دهد . داستان از ایجاد بستری استرلیزه برای بیان مسئله مولف برخوردار نیست . اشتیاق دکتر برویر برای گفت و گو با نیچه از ضمیر ناخودآگاه او نشات می گیرد و این پیرنگ در داستان اساسا ماهیت روانشناسی دارد . این ماهیت هرگز تبدیل به ادبیت نمی شود . مولف در نوشتن حرفه ای است اما در شناخت مخاطب خود به اندازه دکتر برویر دچار اشتباه است . مخاطب قصه فیلسوفی را که زنان را خطرناک توصیف می کند دوست ندارد . شاید این نظریه به صورت جداگانه از نیچه پذیرفته شود اما داستان کارکردی فرای چنین زایشی دارد . همانطور که دکتر برویر در «وقتی نیچه گریست» اشاره می کند ، نیچه لحن پیامبر گونه اش را هرگز کنار نمی گذارد . مدام نصیحت می کند و پشت این گمان ها برهانی متقن وجود ندارد . چرا باید مخاطب حرف های فیلسوف را بپذیرد تنها به دلیل آنکه او نیچه است . هیچ عقبه عاطفی روانی از او بیان نمی شود و تنها دکتر برویر احساس خود را که از لوسالومه و نیچه پنهان می کند به نوعی در گفت و گوهایش با فیلسوف بزرگ بیان می کند . این مثلث عشقی در ذهن برویر روی داده است نه در داستان ، داستان نمی تواند در ناخودآگاه خواننده شکل گیرد بلکه داستان ، آگاهانه  خود آگاه مولف را تحت تاثیر قرار می دهد . در واقع ضد قهرمانی که گاه قهرمان می شود و ضد قهرمان بودن خود را نجات می دهد . «وقتی نیچه گریست» کوششی است برای برتری روانشناسی نسبت به فلسفه که از همان ابتدا به یک گل به خودی شکست می خورد . 

نویسنده : علی رفیعی وردنجانی